Broeikaspaniek

Theo Richel en Bas Tielens, HP/De Tijd 1992

* 'Er zijn vele tekenen die er op wijzen dat de aarde op weg is naar een nieuwe ijstijd' (New York Times 14 aug. 1975).

* 'De nadering van een full-blown ijstijd van 10.000 jaar'.(Science, 1 maart 1975).

*  Er zijn 'onheilspellende tekenen dat het klimaat op aarde aan het afkoelen is' en meteorologen 'zijn er bijna allemaal van overtuigd dat deze trend de opbrengsten uit de landbouw zal verminderen tot het eind van de eeuw' (Newsweek 28 april 1975.).

Nog geen 20 jaar geleden verschenen er boeken waarin een nieuwe ijstijd werd aangekondigd. Nu staan de media bol van dreigende voorspellingen dat de aarde juist warmer wordt door het broeikaseffect. Was de dreigende ijstijd het gevolg van een speling der natuur, het auteursrecht voor het broeikaseffect ligt bij milieuvijand nr 1: de mens. Diens zorgeloze gedrag zal in de volgende eeuw resulteren in een hogere temperatuur op aarde met als gevolg voedseltekorten voor de mensheid, overstromingen en andere rampen. De planeet is in gevaar.Geen tijd meer voor twijfels: actie!
De schrik zit er goed in: De Nederlandse regering bedacht meteen maar een nieuwe belasting (de CO2-heffing) en poogt daarbovenop nog een Ecotax in te stellen. De UNCED conferentie in Rio de Janeiro ging voor een belangrijk deel over deze dreigende klimaatsverandering. Een groep maatschappelijke organisaties (FNV, Stichting Natuur en Milieu) roept op tot verdubbeling (!) van de energieprijzen voor particulieren. Het ministerie van VROM maakt televisiespots over het broeikaseffect en wat we daar Met Zijn Allen Aan Kunnen Doen en de milieubeweging heeft een nieuwe duivel gevonden: de bezitter van het elektrisch verwarmde waterbed.
De oplossing voor de aanstormende ramp wordt blijmoedig uit de mouw geschud: halvering van het energiegebruik. Maar wie op basis van de huidige gebrekkige kennis dit soort zeer ingrijpende maatregelen voorstelt, die opereert volgens het motto:'being green means never having to say you're sorry!'.
Wat is het broeikaseffect?
Op aarde wordt warmte geproduceerd en er komt (via de zon) ook warmte binnen. Die warmte verdwijnt uiteindelijk weer in het heelal, maar aangezien rond de aarde een dikke laag ligt van allerlei gassen die als een soort van isolerende deken fungeren, wordt die reis van de warmte naar het heelal vertraagd, ergo: de temperatuur op aarde loopt op. Dit is het zogeheten 'broeikaseffect', en zonder dat effect zou op aarde de temperatuur min 18 zijn en zou er, behoudens in kleine gebieden, geen leven mogelijk zijn.
De laatste eeuwen nemen de concentraties gassen die deze isolatie bewerkstelligen (koolzuurgas, methaangas en andere) echter in concentratie toe, ze komen vrij bij verbranding van fossiele brandstoffen als kolen en olie en nu wordt gevreesd dat daardoor de temperatuur op aarde ook - extra - zal stijgen.
Mogelijke gevolgen: stijging van de zeespiegel (door afsmelten van poolkappen en uitzetten van het water), overstromingen en of verdroging van landbouwgebieden, het ontstaan van nieuwe landbouwgebieden, en nog veel meer.
Al deze voorspellingen zijn afkomstig van computermodellen, de moderne digitale versie van het glazen bol kijken. Met die modellen kun je berekenen hoe het klimaat er over een bepaalde periode uit zal kunnen zien, dat wil zeggen: als je die computers voedt met de juiste 'input', met voldoende relevante gegevens. Het klimaat is een resultante van onvoorstelbaar veel factoren die ook nog eens op elkaar in werken, dus ieder model is noodgedwongen een simplificatie en onderworpen aan de GIGO-wet: Garbage In, Garbage Out. (Verkeerde gegevens erin - verkeerde gegevens eruit).
Dat de hoeveelheid van de zogeheten broeikasgassen in de atmosfeer toeneemt is geen punt van discussie, dat is zo. En ook lijken de wetenschappers het er over eens dat de temperatuur op aarde in een eeuw iets is toegenomen. Er is evenwel geen overeenstemming over de omvang van de stijging en zeker niet over de oorzaken ervan: komt die door een toename aan broeikasgassen, is het een uitloper van de laatste ijstijd, is de 'zonne-activiteit' van belang? Hebben mensen invloed op deze processen?
Maar in de Nederlandse media is weinig ruimte te vinden voor deze twijfels, in alle publikaties klinkt haast door: we moeten nu de problemen voor de volgende eeuw aanpakken! Maar dat is behalve nobel, ook heel duur, en bovendien ademen de voorgestelde maatregelen zo'n gereformeerde padvinderssfeer, dat een gezond mens uit pure balorigheid de hele zomer door zijn cv zou willen laten loeien.
De huidige kennis over het broeikaseffect is gedeponeerd in het zogeheten IPCC-rapport, een publikatie zo dik als een telefoonboek waarin volgens velen een goed beeld wordt gegeven van de zekerheden en de onzekerheden over het broeikaseffect. Het vervelende is echter dat maar weinig mensen deze milieubijbel, die in 1990 onder de hoede van de VN tot stand kwam, hebben doorgeworsteld. De meeste beleidsmakers baseren zich op een 'Policy Makers Summary', een uittreksel dus, en dat uittreksel ligt nu onder vuur van een groep van vijftig meteorologen en andere specialisten van top-instituten als het Massachussetts Institute of Technology en het Lawrence Livermore Laboratory.
Volgens deze onderzoekers is dit 'Summary' een politiek document dat niet gedekt wordt door het grote IPCC-rapport en kort voor de UNCED-bijeenkomst kwamen ze daarom met een persbericht waarin ze er boos op wijzen dat:
* de temperatuurstijgingen in de atmosfeer in de afgelopen honderd jaar niet overeenkomen met de berekeningen van de klimaatmodellen, zoals in het Summary wordt gesteld.
* de Summary voorspelt, op basis van klimaatmodellen, een snelle stijging van de temperatuur, terwijl in het oorspronkelijke IPCC-rapport de bruikbaarheid van die modellen juist wordt betwijfeld.
Ook over de manier waarop het grote IPCC rapport tot stand is gekomen hebben de wetenschappers hun twijfels. Het stuk is niet beoordeeld door een groep onafhankelijke en anonieme wetenschappers, zoals gebruikelijk, en niet alle kritiek en afwijkende meningen zijn opgenomen. Zo is er geen rekening gehouden met het feit dat oceanen het broeikasgas CO2 opnemen en houdt het rapport te weinig rekening met het broeikasbevorderende effect van methaan, dat vooral geproduceerd wordt door koeien (scheten) en rijstvelden.
Het IPCC-rapport en de Summary zijn niet goed onderbouwd, stellen de wetenschappers. Ze zijn gebaseerd op klimaatmodellen die niet eens de huidige klimaatveranderingen goed kunnen berekenen, laat staan de toekomstige. De Summary is tot stand gekomen onder druk van regeringsvertegenwoordigers en milieugroepen. "Het op basis van de (wetenschappelijk onverantwoorde) aanbevelingen uit het rapport beperken van energiegebruik en economische groei, heeft grote gevolgen voor iedereen, vooral de armen", schrijven de wetenschappers.
Jan Rotmans (31) hoogleraar wiskunde en voor het ontwerpen van klimaatmodellen verbonden aan het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieuhygiëne in Bilthoven kan zich enigszins vinden in de kritiek van de 50:'Ik was er bij op de vergadering twee jaar geleden, dat die Policy Makers Summary werd gemaakt. Dat was ook een zeer moeizame bijeenkomst. Je moet dat zo voor je zien: daar zit een hele grote groep van derde wereld landen en dan wordt er dus gevit over elk woordje en soms wordt er vijf zes keer geschoven met een woordje. Nou dat levert wel eens zinnen op die uit z'n verband worden gerukt, of een toonzetting die net even te nadrukkelijk is in vergelijking met de achtergrondrapporten. Want veel van die mensen die daar waren die kenden eigenlijk niet eens goed die achtergrondrapporten. Dus in die zin is er niet helemaal een evenwicht tussen de samenvatting en de achtergrondrapporten. Maar grotendeels dekt-ie wel de lading'.
Een van de 50 criticasters is dr Richard Lindzen van het Massachusetts Institute of Technology, door de Nederlander Rotmans omschreven als een 'redelijk gerenommeerd klimaatmodelleur'. Lindzen ontkent de opwarming niet, maar ziet die niet als een echte trend, het valt allemaal binnen de normale natuurlijke fluctuaties, en heeft niets met menselijk gedrag te maken'. Rotmans wijst er vervolgens op dat Lindzen een persoonlijke vriend is van John Sununu, ooit de persoonlijk adviseur van George Bush. Rotmans:'Vergeet niet dat er bewust een tegenactie is opgezet vanuit de Amerikaanse regering. Lindzen adviseert persoonlijk zowel Sununu als Bush. Nu Sununu weg is, is daarmee ook de invloed van Lindzen nadrukkelijk minder geworden'.
Ook het George C. Marshall Institute in Washington wijst erop dat het verband tussen de toegenomen hoeveelheid broeikasgassen en de stijging van de temperatuur op aarde wel bijzonder zwak is. Die temperatuur is weliswaar sinds 1880 met 0,5 graad Celsius gestegen maar dat gebeurde vooral in de jaren '20 en '30. Tussen 1940 en 1970 werd een temperatuurDALING gemeten van 0,2 graden, terwijl juist toen het kooldioxide-gehalte in de atmosfeer snel toenam. Ook zou volgens de modellen de temperatuur in de VS in de afgelopen vijftig jaar met een halve tot een hele graad gestegen moeten zijn, maar in de statistieken is dat niet terug te vinden. Ook de voorspelde snelle temperatuurstijging in de jaren '80 is niet te ontdekken. De stijging van 3 graden per decennium die het IPCC berekende is tot nu toe blijven steken bij 0,06 graden.
Het sterkste punt dat het instituut aanvoert is het uitblijven van het zogenaamde broeikas-signaal. Volgens de broeikas-berekeningen moet bij een beginnend effect de temperatuur op het noordelijk halfrond sneller gaan stijgen dan op het zuidelijk deel van de aarde. Het noordelijk halfrond zou nu al een halve graad warmer moeten zijn dan het zuiden, maar dat is tot dusver nergens uit gebleken. De toename van broeikasgassen zal zeker effect hebben op de atmosfeer, concludeert het instituut, alleen veel minder dan iedereen denkt.
Van allerlei kanten komt ook verzet tegen de aantijging dat de mens de hoofdschuldige is aan de toename van broeikasgassen in de atmosfeer, maar inmiddels is duidelijk dat de mens 'slechts' 6 gigaton koolstof in de atmosfeer brengt tegen de natuur honderden gigatonnen. Bovendien is men in deze balans nog diverse gigatonnen kwijt: er is sprake van een zogeheten 'missing sink': ergens verdwijnt koolzuurgas (en dus koolstof) op een onduidelijke wijze. Men kent de koolstof kringloop simpelweg nog niet goed genoeg.
In de siberische tundras ligt een immense hoeveelheid methaan, ook een broeikasgas, opgeslagen. Ontdooien de tundras (wat een klein beetje schijnt te gebeuren) dan zou dat vrij kunnen komen en bij kunnen dragen aan het broeikaseffect. Dat klinkt erg vervelend, maar ontdooide toendra's worden wellicht ook mooie landbouwgebieden.
Voor veel planten is koolzuurgas voedsel (in sommige kassen gebruikt men koolzuurgas als een vorm van bemesting). Als de hoeveelheid koolzuurgas in de atmosfeer verder toeneemt, dan kan daarom de plantengroei wel eens zeer uitbundig worden, zo uitbundig, dat de planten in een betrekkelijk kort tijdsbestek het overschot aan koolzuurgas weer opsouperen. In het verleden is dat in ieder geval al eens gebeurd. En misschien gebeurt dat nu weer: in ieder geval zijn er schattingen dat door de toegenomen hoeveelheid koolzuurgas in de atmosfeer de oogsten op aarde met 10% zijn toegenomen. Vanuit de plantengroei is de concentratie CO2 in de atmosfeer nog niet optimaal: er kan best nog wat koolzuurgas bij.
Tijdens de UNCED in Rio kwam vanuit Parijs een verklaring van 264 wetenschappers waaronder 52 Nobelprijswinnaars waarin ze wetenschap, industrie en technologie verdedigden en de leiders van de wereld opriepen om zich niet te laten misleiden door wat ze noemden 'irrationeel denken, pseudowetenschap en verkeerde data'. De wetenschappers stellen dat ze de doelstellingen van de Rio-meeting ondersteunen, maar het recht van de mens verdedigen om de natuur zijn wil op de leggen.
Alweer een tijdje terug stond in het NRC-Handelsblad dat iedere 'fatsoenlijke intellectueel' het broeikaseffect wel serieus nam. Daar rekenen ze dan blijkbaar professor dr C.J.F. Böttcher niet onder. Deze gepensioneerde hoogleraar is een van de oprichters van de Club van Rome, en als zodanig een van de eerste Nederlandse milieuactivisten. Hij ergert zich aan de broeikaspaniek, die volgens hem de aandacht alleen maar afleidt van belangrijker zaken, zoals de toename van de wereldbevolking.
Böttcher:'De zaak is verschrikkelijk verpolitiekt en de politiek kan niet wachten. Ik zeg heel nuchter: als het een probleem zou worden, dan is er nog tijd zat om wat te doen. Er zijn nu al ontwikkelingen die het in de toekomst mogelijk maken CO2 uit de atmosfeer te halen. Ik ben nu 77 en ik heb nog meegemaakt dat het vervoer met paarden ging. Het broeikaseffect is voorspeld voor de volgende eeuw. Wie weet hoe de techniek er dan voorstaat? We moeten oppassen niet de economie te ontwrichten door met milieumaatregelen te ver te gaan. Het zou wijs zijn als de VS zuiniger met energie om zouden gaan, maar het land moet er niet armlastig door worden. Het is bovendien heel onwaarschijnlijk dat het energieverbruik teruggedrongen kan worden. Al zou dat in het westen lukken, dan is er bijvooorbeeld China, dat net aan z'n industrialisatie begint. Het verhaal van de zeespiegelstijging is al oud. Maar het tegenovergestelde is juist aan de gang. Als er echt Global Warming komt zal het op de polen meer gaan sneeuwen, zodat de zeespiegel niet stijgt, maar juist daalt. Natuurlijk zullen aan de randen de poolkappen afsmelten, maar op de polen zelf neemt de hoeveelheid sneeuw zo toe, dat dat gecompenseerd wordt. Dat is nu al aan de gang, maar dat wil men niet horen.
'Ik ontken niet dat de hoeveelheid gassen in de atmosfeer toeneemt. Een duidelijk gevolg daarvan is dat de warmte in de hogere luchtlagen toeneemt. Maar daarna ga ik aarzelen. Over hoe het uitwerkt is geen zinnig woord te zeggen, maar er zullen wel grotere wisselingen in temperatuur ontstaan. Mei 1991 was zelfs de koudste meimaand van deze eeuw. Als je dat vergelijkt met dit jaar....De extremen zullen groter worden. Het werken met modellen is uitzonderlijk moeilijk. Misschien dat we over 30 jaar modellen hebben die enigszins betrouwbaar een eeuw vooruit kunnen kijken, maar als de deskundigen niet met nieuwe modellen komen krijgen ze geen geld voor nieuwe computers, dat kan ik begrijpen. De politici zouden wijzer moeten zijn dan met die modellen te werken. Ze zijn mathematisch correct, maar het onderwerp is te complex. Ik geloof dat we zullen gaan zien dat het allemaal zo'n vaart niet loopt'.
Modellenontwikkelaar Jan Rotmans is niet onder de indruk van Böttchers kritiek, Böttcher publiceert niet wetenschappelijk over deze problematiek en daarmee is voor Rotmans de kous af. Ondertussen poogt Rotmans in zijn Bilthovense noodgebouwtje het milieu voor de komende 100 jaar in zijn PC te stoppen.
Rotmans - 'Ik ben gewoon een eenvoudige wiskundige' - is de ontwerper van het IMAGE model, een groot computermodel waarin alle huidige kennis zowel over de oorzaken als de gevolgen van het broeikaseffect wordt opgeslagen, en ook nog eens de effecten van de verschillende beleidsscenario's. Het is een sophisticated model dat prachtige gekleurde computerplaatjes genereert. Hierop kun je bijvoorbeeld in een oogopslag zien welke gebieden in Europa onder water lopen bij hoeveel graden temperatuursstijging. De vraag blijft echter hoe betrouwbaar die prachtplaatjes zijn.
Rotmans:'IMAGE kijkt: wat is de bijdrage van ontbossing en hoeveel emissie (van broeikasgassen) levert dat op? Wat doet nou het verkeer?. Wat levert het op als we overschakelen op energiezuinige auto's? Dat soort zaken. Er zitten ecologische processen in IMAGE, chemische processen, transportprocessen, omzettingsprocessen, allerlei klimaatprocessen, glaciologie, er zit sociaal- maatschappelijke kennis in. Er is niemand die al die kennis in zich verenigt en zo'n model kan dat duidelijk dus wel en dat is ook het grote voordeel ervan. Vervolgens kun je op basis hiervan maatregelen gaan nemen en dan ook weer bij IMAGE gaan kijken of die voldoende effect sorteren'.
Maar zo'n computermodel, garbage in garbage out, is sterk afhankelijk van de input, Rotmans is de eerste om het toe te geven en om te wijzen op de vele onzekerheden. Hij zegt:'Voor de landbouw kan het zowel voor als nadelen hebben, varierend van een schadepost van min 3 miljard tot een opbrengst van plus 7 miljard. Zo eerlijk moeten we zijn dat we op dit moment nog niet goed genoeg kwantitatief de effecten kunnen inschatten'.
'Als je nou na gaat dat we niet eens de huidige uitstoot kennen van een aantal van de broeikasgassen, althans niet goed genoeg. Voor sommige gassen zit daar wel een onzekerheid van bijna 50 %. Wat we bijvoorbeeld niet goed weten is hoeveel CO2 er bijvoorbeeld vrijkomt ten gevolge van ontbossing. Sommigen zeggen dat het 1 miljard ton is, sommige drie'.
'Die toename van CO2 gaat door, maar wordt dus op sommige plaatsen gemarkeerd door een afname van de temperatuurstijging. Dat kunnen we niet goed verklaren. Dan is er een periode geweest vanaf 1930 tot 1960, waarin de temperatuur met een paar graden is gedaald. En we weten niet hoe we dat moeten rijmen met de toename van de concentratie van CO2'.
'It's a hell of a job zeggen wij wel eens, dat is echt waar. Het heeft meer dan 1,5 jaar geduurd, voordat we de data van de vier wereldblokken waar we mee werken bij elkaar hadden. Laat staan dat je gaat testen op validiteit, de fouten die er in zitten. Er zijn allerlei checks die we gedaan hebben, maar eerlijk gezegd moeten we dat voor een groot gedeelte ook nog doen hoor Er zitten 100.000-en aannames, getallen in.'Wij zeggen niet dat het inderdaad over 50 jaar twee graden warmer wordt maar het zou kunnen zijn dat het tussen de halve en de 2,5 graad ligt. En wij geven dan ook aan, jullie moeten dat relateren aan duurzaamheidsdoelstellingen.
Want we weten op grond van onderzoek uit het verleden dat de natuur niet bestand is tegen extreme temperatuursstijgingen, dwz van meer dan 2 graden, of een halve graad per decennium'.
Ondanks deze vele onzekerheden is Rotmans toch overtuigd van de noodzaak om nu al maatregelen te nemen om het broeikaseffect af te remmen. 'Als je nog 20-30 jaar zo doorgaat, als je denkt er zijn nog teveel onzekerheden, en je wilt dan dat risico uitbannen, dan is dat vrijwel onmogelijk. De vertragingen in het systeem zorgen ervoor dat elke tien jaar die je wacht het moeilijker maken om te responderen. Daarom heeft het ook geen zin om te wachten, zoals Bush zegt. Hoe dan ook krijg je te maken met aanpassingsproblemen, dat is eigenlijk de boodschap die wij geven aan beleidsmakers'.

THEO RICHEL
BAS TIELENS